Imprimir
Tempos Novos
Tempos Novos. nº 28, Septembro 1999

A función do pasado, a debate
a historia das historias
TEXTO
Eduardo Rey
FOTOS
Paz Pintos

A cotío asistimos a un uso e abuso da Historia de acordo con intereses económicos, políticos e ideolóxicos... Os máis importantes conflictos do noso tempo son proba disto, e o recurso ó pasado é fundamental tanto para a propia xustificación dos contendentes como por terceiros que buscan explicacións. Os políticos botaron meses discutindo verbo da reforma da Historia no marco dos plans de estudio das Humanidades, debate altamente ideoloxizado e supeditado ás diferentes opcións e modelos de país. Pero por outra parte, a investigación e ensino da Historia perden de vagar peso na nosa sociedade, é cada vez máis anecdótica nos plans de estudio, e queda relegada a Universidades e rancios centros de investigación. ¿A que se deben estas con- tradiccións? ¿Que importancia ten a Historia na nosa sociedade e que pode achegarnos no século vindeiro? Sobre estes temas debateron algúns historiadores de sona internacional reunidos en Santiago con motivo do II Congreso Internacional ”Historia a Debate”. Moderados por Xosé Manoel Núñez Seixas da Universidade de Santiago – de costas –, participaron – na foto, de esquerda a dereita – Harvey Kaye – Univ. de Wisconsin –, Fernando Devoto – Univ. de Bos Aires –, Jacques Revel – da École des Hautes Études en Sciences Sociales de París –, Ciro Cardoso – Universidade Federal Fluminense, do Brasil – e Carlos Barros – Univ. de Santiago e coordinador do Congreso). Apostaron por unha reformulación da disciplina e do oficio do historiador e por un achegamento á sociedade ocupando o papel que lle corresponde como recuperadora doutros pasados para comprender o presente. E axudar a construír o futuro.



"A Historia ten unha función social moi importante. Como historiadores, como encargados da memoria nas nosas sociedades, temos un papel especial: falarlles á xente do pasado e ofrecerlles esperanza" 
(HARVEY KAYE)

Xosé Manoel Núñez Seixas. Celebrándose o Congreso de Historia a Debate aquí en Santiago nesta fin de milenio, a primera pregunta é sobre a oportunidade que ten discutir a función social da Historia ante as incertezas que depara o futuro. Sobre todo cando Europa acaba de asistir a un novo conflicto e persisten problemas sociais a escala internacional. 

Harvey Kaye. A Historia ten unha función social moi importante. Os historiadores poden falarlle á xente sobre posibilidades, pois o pasado ensina que non existe a fin da historia. E máis aínda, que esas posibilidades serven para cambiar e facer unha sociedade mellor, máis democrática, máis igual, máis libre. Como historiadores, como encargados da memoria nas nosas sociedades, temos un papel especial: falarlle á xente do pasado e ofrecerlles esperanza. Pero tamén lembrar as traxedias e facer avisos: hai perigos do pasado que se poden repetir. 

Carlos Barros. A palabra Historia ten dous signiticados: o obxecto de investigación e o proceso de coñecemento. Isto que parece unha dificultade é unha vantaxe, porque nos obriga a pensar que os cambios na Historia inflúen na historia que escrihimos. Por iso a pregunta estaba moi bien enfocada: en 1989 parecía que se asistía ó final da Historia. Pero desde entón acelerou e proporcionounos sorpresas. E se isto é así, os historiadores estamos na obriga de contribuír a clarificar o futuro, pois cofiecemos outros pasados. Sobre todo, e iso é o que máis nos interesa para a nosa profesión, como iso pode afectar os nosos temas de investigación, a metodología, a finalidade... Aquí tratamos de ver en que cambiou a historia que escribimos desde o I Congreso en 1993. Moitos dos cambios explícanse pola dinámica académica e, sobre todo, pola social. O mundo cambiou moito máis do que pensabamos e nós, cada cinco ou seis anos, pensamos distinto sobre a nosa disciplina, sobre os temas a investigar... Distinto do anterior congreso e por suposto, sempre distinto entre nós. A utilidade do congreso é vernos e tratar de clarificar como exercer o noso oficio. Quizais podemos contribuír tamén a que a historia que se fai gracias a nós sexa algo distinta, no sentido máis progresista. 

Jacques Revel. Pódese ver ó revés. Con respecto á pregunta da función social, unha cosa é o que cremos e queremos, e outra o que a sociedade, principalmente as elites políticas e culturais nos países occidentais, están dispostas a concedernos. Nalgunhas realidades latinoamericanas, e tal vez na española, hai un retroceso do papel da Historia, e acaba sendo o relato das orixes a través do que se constrúe a identidade nacional ou a penas un instrumento pedagóxico. Isto reflíctese nos cambios dos plans de estudio, coa perda de importancia da Historia no ensino. Parte do problema é que os historiadores estamos ensimesmados. Na primeira metade do século a Historia ocupou un lugar moi importante como constructora de consenso en sociedades heteroxéneas, e de rela- tos alternativos a estes consensos. Non sei se o século XXI nos agoira isto – independentemente da nosa vontade, pois quizais non todo dependa dela –. Con respecto á segunda parte, sería menos optimista que Kaye. Todo o máis que podemos dicir é que o futuro non está escrito, que é imprevisible, e isto, no contexto en que se vive, é xa ben abondo. Pero non sei se a función do historiador é xerar esperanza o xerar crítica. A segunda, sobre todo a crítica das imaxes e da información que se recibe, é un propósito emancipatorio que me parece ben máis interesante que cualquera tipo de pedagoxía predicada a homes, non a nenos, como dicía Pico della Mirandolla alá por volta do século XV. 


 


"¿Estamos afrontando un cambio radical na nosa civilización, unha mudanza histórica? Non sei ata qué punto. Hai un cambio. Mais decote, sempre hai cambio" 
(JACQUES REVEL)

Jacques Revel. Basicamente estou de acordo co que vén de dicir Devoto verbo da función crítica da Historia na nosa sociedade. E parece sorprendente que esta, cada vez máis productivista, aínda pon a alguén a debater destes temas, a facer investigación histórica e a ensinar Historia. Daquela, ¿por que nos deberían pagar? Probablemente bastaría a producción de intelixibilidade. Pero isto non é suficiente. Todos sabemos dos tentos actuais para usar a Historia noutro senso: acabar coa Razón. Óllese o que estivo a pasar nos Balcáns. Houbo unha destrucción da Razón histórica. Quizais a Historia que ensinamos e publicamos non é a forma máis usual de lembrar o pasado. A memoria non só vén dos historiadores, tamén da sociedade, e esta exerce presións externas sobre os historiadores. ¿Imos prevalecer nos? ¿Vai sobrevivir, pola contra, a concepción da Historia como pedagoxía da Nación, ou como pedagoxía do social? ¿Que tipo de Historia teremos que aprender? E, dado que a Historia tende a se especializar cada vez máis como disciplina científica, a cuestión que se formula, sobre todo de cara ó ensino primario e secundario, é cómo superarmos a diferencia entre o que nós solicitamos producir e o que os alumnos están dispostos a considerar como comprensibel. 

Ciro Cardoso. Gustaríame considerar a Historia como dimensión necesaria no coñecemento do social. Un exemplo son os fundamentalismos relixiosos, ou un problema coma o de Irlanda: ¿como entendelos sen atender á dimensión histórica? Esta pode ser lida de distintas maneiras e pode ser identificada: protestante ou irlandesa. Pero, ¿por que ambas partes recorren sempre á Historia?, porque senten que sempre ten algo que dicir. A xente recoñece que é importante para os problemas de hoxe, anque a mitifica e distorsiona. Por outra parte, existe un problema pedagóxico: falámoslles ós nosos estudiantes dun mundo que non é o deles. Non recoñecen o que lles presentamos como algo que lles interese, que lles diga nada. No Brasil seguimos con programas moi influenciados polas reformas universitarias europeas do século XIX. A revolución da información cambia mucho máis a fondo a convivencia humana, os modos de entrar en contacto, de almacenar información ou de poñela a disposición da xente. Os historiadores e os profesores de Historia, en todos os niveis, non soubemos usar ata o de agora os recursos e as lenguaxes que son máis habituais e recoñecibles pola mocidade. Eles viven en gran parte un mundo dominado polo audiovisual, e nós non incorporamos abondo as novas tecnologías: o CD-ROM, o vídeo,... E anque estes instrumentos, especialmente o primeiro, son aínda pobres para as necesidades pedagóxicas da Historia, non son de momento alternativas ó texto tradicional, van ser cada vez máis necesarios e non podemos rexeitalos, pois iso no futuro sería unha batalla perdida. Debemos buscar a forma de integrar as linguaxes que falan os nenos, os mociños, a xente nova, como un dos camiños para levarlles a Historia. 

Carlos Barros. Querería volver á atinada distinción sobre o papel da Historia que daba Devoto ó referirse ó noso ensimesmamento no medio académico ou nos centros de investigación, e propor que a Historia xogue un papel social crítico. Isto implica dous problemas: por un lado, a reacción que se dá cando se introduce na discusión académica un tema que ata agora non lle foi propio. Apónselle que é ideolóxico, político, e arguméntase que non nos corresponde como historiadores. Pero é necesario para que a Historia recupere unha función social e crítica. Non só porque a sociedade o necesita, senón porque disto depende o futuro da disciplina. Se as ciencias sociais e humanas non teñen unha utilidade social, dificilmente o Estado seguirá pagando para que se in- vestigue e para que se divulguen coñecementos. Debemos falar disto nun momento de retorno ó arquivo e á definición do oficio do historiador ó xeito de Ranke, algo que se nota bastante nos medios universitarios trala caída dos grandes paradigmas do século. Por outro lado, a función crítica e comprometida da Historia non debe formularse de cara ó futuro como se fixo nos anos sesenta e setenta, dunha manera militante, moi na liña dunha ideoloxía ou dun partido, pois iso prexudica tanto a Historia como a opción política ou ideolóxica. A función do intelectual comprometido pasa pola independencia de criterio e a capacidade para criticar incluso aqueles cos que se sente máis próximo política e ideoloxicamente. A historia do século XX neste senso foi moi educativa. De cara ó século vindeiro sería moi importante enlazar o oficio do historiador con esa idea de intelectual comprometido e independente. Fracasaría tanto o ensimesmamento do investigador na Universidade, coma un retorno á historia militante, ás veces sometida á esixencia dunhas interpretacións históricas politicamente correctas. Algúns teñen o dilema de se servir á súa profesión ou á súa organización: igual que lles puido ocorrer a comunistas noutra época, os seus erros hoxe poderían ser cometidos, por exemplo, polos intelectuais e militantes nacionalistas.


 


"Quen vaia a un congreso de historia económica non verá ningún dos 
problemas sobre os que aquí se fala: non haberá ningunha 
discursión sobre o xiro lingüístico ou sobre o problema da narrativa"
 (FERNANDO DEVOTO)

Fernando Devoto. Era tamén o dilema de Croce durante a Primeira Guerra Mundial. Gustaríame ligar dúas observacións. Unha é verbo do éxito. Hai un problema de fragmentación do mercado: a lóxica do éxito académico non necesariamente coincide coa dun público externo ó ámbito universitario. Como profesionais queremos facer carreira, digámolo ou non, e temos estratexias. Isto implica unha certa lóxica diferente da que se relaciona cun público máis amplo. Canto máis soben as cotizacións académicas, máis descenden as cotizacións no píiblico e viceversa. O segundo punto ten que ver co dito por Cardoso sobre a distancia entre a historia que nós contamos e os nosos estudiantes universitarios. Outro problema que hai que engadir é que os historiadores fragmentamos moito: a nosa forma de ver a Historia, artellada nun gran relato, e a nosa maneira de analizar os comportamentos sociais. Todo isto coloca o noso relato nun plano afastado das experiencias concretas dos estudiantes. Isto tamén nos achegaría ós estudiantes, e non só, anque tamén estou de acordo, os medios. 

Jacques Revel. De acordo, pero a sociedade, como a historiografía, tamén está fragmentada. En todo caso penso que debemos voltar a Ranke, xa que, entre outras razóns, somos profesionais. E non necesariamente temos que ser libres para facermos o que nos pete. Pero como somos parte da socicdade, queiramos ou non, tamén estamos suxeitos a varios perigos. Un deles é o relativismo, considerar que xa non hai verdades; pero tamén descubrimos na historiografía, nos últimos quince anos, o individual, a idea de que os actores sociais teñen tamén protagonismo nos procesos históricos. Non se trata só de que os grandes procesos, como a urbanización, a industrialización, e hoxe en día a globalización, existen per se. Os individuos teñen as súas decisións dentro dos constrinximentos que impofien as circunstancias. A miña suxestión é que a Historia debería ser máis experimental, debemos reconstruír as condicións en que tivo lugar a experiencia histórica que a xente puido incorporar ó seu comportamento, dentro dunha pluralida de de opcións. E é que cada actor social elixe entre un abano de posibilidades: elixe, aínda que non de xeito libre. Non hai unha resposta única a unha única cuestión. 

Ciro Cardoso. A. Rucquoi puxo de manifesto un proceso que está tendo lugar en Francia. Alí é moi frecuente que como directora de teses ou profesora de posgrao, e quizais igual en secundaria, se atope con personas que chegan á Historia cos seus problemas personais: por exemplo, as persoas xudías elixen como tema de investigación o holocausto, e os inmigrantes africanos as civilizacións dese continente ou a cuestión da inmigración en Francia. En Brasil as tendencias son as mesmas. Máis da metade dos alumnos do posgrao no que traballo escollen para as súas investigacións e teses o sécuo XX, e cada vez máis o século XX recente, partindo de problemas que teñen orixe na súa traxectoria individual. A xente está perplexa diante de cambios moi rápidos, unha información superabundosa, un mundo que se transforma, e que non sabe moi bien onde vai. A xente non sabe quen é, o eu non atopa a resposta e entón quere ser el mesmo unha fonte de respostas no seu esfuerzo por comprenderse. A estratexia do profesor de Historia, en secundaria ou na universidade, e ante persoas que non están interesadas en cousas globais senón naquilo que lles diga algo personalmente e que lle explique quen é no mundo de hoxe, non debe ser de rexeitamento ou desinterese. Ten que procurar, a través dese interese tan persoal que o alumno poida manifestar, pasar a outros temas máis amplos e variados amosándolle a súa importancia para entender o que busca. É unha estratexia posible para amosar que a Historia, entendida dun xeito máis global, si ten cousas que dicir. 

Harvey Kaye. Tamén ocorre iso nos Estados Unidos. E, ¿que está pasando no mundo global? Actualmente as cosas trocan máis rápido que en tempos pasados... 

Ciro Cardoso. Dende a década do 55 ó 65, cando se inician certas transformacións técnicas, sociais e políticas moi importantes, o mundo está a tornar radicalmente outro. Transformáronse dun xeito máis directo que coas outras revolucións industriais as formas en que as persoas interactúan, conviven... Todo iso volve a xente máis perplexa. 


 


"A función do intelectual comprometido pasa pola independencia de 
criterio e a capacidade para criticar incluso aqueles cos que 
se sente máis próximo política e ideolóxicamente" 
(CARLOS BARROS)

Carlos Barros. Estou moi de acordo co que di Cardoso. Ademais dos acontecementos desta fin de século, está a globalización. Cando eran tempos de cambios e a xente tiña fe nunha meta predeterminada da Historia, creábanse certezas. Pero iso rematou e hai un momento de transición que lle fai grandes demandas á Historia. E quen lle está respondendo esas demandas ó gran público non é o historiador, senón a televisión, e en certa medida a novela histórica. Por iso é tan importante que a Historia saia do medio académico e se sitúe no mundo, cos seus problemas, e trate de xogar un papel, non só no conxunto das ciencias humanas e sociais, senón na sociedade, na cultura, na política. Coñecendo o pasado non poderemos predicir o futuro, pero si falar da posibilidade de futuros alternativos, e alomenos, asegurarlles a identidade a unha morea de comunidades – nacionais, relixiosas, étnicas, de xénero, de opción sexual – que acuden á Historia con ese obxectivo. Nun mundo tan avolto, a Hishoria tiña que chamar pola Historia: se a Historia se acelera, a Historia como profesión tería que estar máis no centro do escenario. Esta época de transición histórica tamén o é de transición historiográfica. lllarnos na volta ó arquivo sepáranos da sociedade e prexudícanos como disciplina. Debemos reconstruír os paradigmas que guían a nosa disciplina, sen facer táboa rasa do século XX, pero sen volver a formas anteriores: nin a Historia de finais do século XIX, nin cando era literatura. Avanzar novas sínteses historiográficas para reconstruír un mínimo de consenso na comunidad de historiadores que permita que a nosa disciplina xogue un papel ante estas demandas da sociedade. O debate das humanidades en España demostrou que existe, incluso en medios políticos, unha gran sensibilidade sobre a ausencia da Historia, da Filosofía, e doutras materias, no ensino medio. A sociedade necesita da Historia para atoparse a si mesma en momentos tan confusos. Temos que ser quen de xogar un papel público que asemade revirta en beneficios para a sociedade nunha disciplina que ten dificultades para renovarse. 

Fernando Devoto. Non sei se podemos reducir a Ranke a unha célebre e inxusta frase: as cousas tal cal efectivamente sucederon. Creo que ademais é un historiador con ideas. E esa vocación de historiador con ideas e problemas, como en xeral os historiadores do XIX, é algo que non nos vén mal repensar. Quizais haxa que volver a ler os clásicos, porque moitas das novidades da fin de século son regurxitacións deles con outros instrumentos, técnicas ou problemas. Unha segunda cuestión, para romper outra pica, é o tema da globalización. Non me recoñezo na imaxe que Cardoso e Kaye presentaron. Os meus estudiantes están moi pouco preocupados polas súas experiencias personais. Estano en troques pola teoría, polos problemas xerais e abstractos. E quizais iso reflíctese nunha historiografia como a arxentina que é, ó meu ver, extraordinariamente retórica, arreglada das fontes, da investigación empírica. Un exemplo son os estudios sobre inmigración na Arxentina. Non son feitos, como nos Estados Unidos, por persoas que pertencen ó grupo étnico estudiado. Falar, por exemplo, de historiadores italo-arxentinos, ó igual que hai italo-americanos, non ten moito senso. Isto quizais ten que ver co proceso educativo nos niveis anteriores á universidad. Debemos estar atentos ós contextos, pois arrequentan o noso debate e as perspectivas futuras. 


 


"Debemos buscar a forma de integrar as linguaxes que falan os nenos, 
os mociños, a xente nova, como un dos camiños para levarlles a Historia" 
(CIRO CARDOSO)

Jacques Revel. ¿Estamos afrontando un cambio radical na nosa civilización, unha mudanza histórica? Non sei ata que punto iso é verdade ou non. Hai un cambio. Mais decote, sempre hai cambio. Houbo tamén outros cambios non menos radicais en termos relativos a noutras épocas. A cuestión é: ¿que parte xogamos nós, agora e antes, nos procesos históricos? E insisto: o presente non é ineluctable; temos unha parte que xogar nel, hai opcións múltiplas aínda que limitadas. Non hai que dicir que o que aconteceu en momentos chave do pasado era o único que podía pasar.

Harvey Kaye. Ós historiadores gústanos falar de transicións. Quizais debemos deixala á parte e preguntármonos en que mundo vivimos. Estamos no mundo da globalización, certo. Pero esta xa comezara no século XIV, no XV... Por iso fásciname cando os meus colegas falan dos cambios de civilización. E pregúntome, ¿que significa? Cando vostedes falan do troco de civilización, penso: civilización, unha palabra da escola Annales, unha palabra europea. Nós nunca a empregamos, somos novos no mundo. En cada xeración hai novos americanos. Sempre estamos cambiando. Por iso cando falan deses cambios de civilización, penso que a vida americana foi así durante 200 anos. Os cambios de civilización, como a globalización, non é algo preciso, non é histórico. 

Jacques Revel. Estou de acordo. Pero, retomando o que Kaye di verbo da globalización, e de América... ¿podemos falar das sociedades coma un todo, coma un conxunto? Moitas veces damos por feito a existencia das sociedades. Pero o que temos que nos preguntar é: ¿que mantén unida e xunta a xente? Particularmente nun tempo coma este, no que temos dunha banda unha globalización extrema e da outra unha extremada fragmentación. Ó mellor as sociedades non son tan compactas como os historiadores presupoñen, e habemos preguntarmos qué mantén cohesionados os grupos sociais, calquera que sexa a súa natureza e dimensións. 


 


"¿Por que a Historia ten esa permanente anguria existencial? 
Nos congresos de Ciencias Políticas ou de Socioloxía nunca 
falan de se serven para algo, de se chegan á sociedade. 
E sen embargo a eles tamén lles pagan" 
(XOSÉ MANOEL NÚÑEZ SEIXAS)

Xosé Manoel Núñez Seixas ¿Por que ó voso entender a Historia ten esa permanente angustia existencial? Nos congresos de Ciencia Política ou de Socioloxía nunca falan de se serven para algo, se chegan á sociedade. Nin siquera se os políticos, os partidos ou os Estados aprenden. E sen embargo tamén a eles lles pagan. A Historia, pola súa tradición, segue tendo unha capacidad moito maior de impregnación social. É dicir, interesa. Segundo, hai un problema ó redor do que damos voltas: ¿en que medida a oferta se corresponde á demanda? ¿En que medida nós facemos unha Historia, e a propagamos a través do ensino secundario e primario, que corresponde realmente ó que a maior parte da xente entende por Historia? Vemos que os estudiantes moitas veces seguen pensando a Historia como algo concreto, real; rixidez estilo Ranke en moitos aspectos, e non elucubracións sobre a fin da Historia tipo Fukuyama. Queren realmente saber cousas dos seus antergos. E neste aspecto moitas veces o espacio dos historiadores é ocupado por persoas que si entenden esa demanda dun tipo de Historia, sexa para lexitimar a demanda dun grupo social, a Historia militante que quere presentar ó heroico proletariado, a Historia que quere presentar as nacións dende séculos inmemoriais, ou sinxelamente o señor que fai a anti-Historia, que di cómo po-dería ser a Historia se non fose como foi, qué pasaría hoxe -o que no fondo é un relato de ficción-. Cómo loitar contra o éxito editorial deses best-sellers que realmente difunden unha idea tradicional, espúrea da Historia. Quizais, recollendo o que dicía Cardoso, debemos escribir doutro xeito. Non só achegarnos ós novos medios de comunicación, senón tamén ofrecer os resultados das nosas investigacións nunha linguaxe comprensible. 

Fernando Devoto. Quen vaia a un congreso de Historia económica non verá ningún dos problemas sobre os que aquí se fala: non hai ningunha discusión sobre o xiro lingüístico ou sobre o problema da narrativa. Quero dicir que isto non é a representación da historiografía. Tal vez é a representación dos historiadores con intereses na historia da historiografía e que, a partir destes, teñen un tipo de preocupacións sobre problemáticas distintas ás outras. A segunda cuestión ten relación coa universalidade. O pmblema é cómo sería posible que este territorio, recortado como Historia da historiografía poida internacionalizarse no senso en que outras áreas da historia o fixeron. 

Jacques Revel. A propósito da cuestión que formulaba Núñez, penso que a Historia ten máis impregnación social ca outras ciencias sociais porque ten unha moito maior difusión no ensino secundario. Pero tamén penso que a Historia lle di algo á xente pola súa relación co tempo e por que se preocupa de construír a experiencia dos individuos. Nese senso, a Historia ten unha fun- ción de algo así como unha biografía colectiva. De aí os problemas: a Historia ten que respostar a espectativas sociais máis diversas sobre o que contén a Historia. 

Ciro Cardoso. Sobre a primeira pregunta, Lévi-Strauss dicía en 1960 que hai algunhas ciencias que aceptan traballar institucionalmente dentro de cada sociedade, segundo os parámetros do establishment. Chamábaas ciencias sociais: Dereito, Socioloxía ou certas obras de Psicoloxía. Por outra parte, a Historia non acepta esta delimitación. Interésase pola diversidade, e só acepta esa localización nos peores casos – ó servicio do nacionalismo, por exemplo –. Nos mellores ten un interese internacionalista no tempo e no espacio, intención de poder falar de calquera sociedade en calquera época: busca dicir algo sobre a temporalidade, dun xeito máis amplo que calquera outra ciencia. A mesma construcción do tempo en Historia é completamente distinta da construcción que fan outras disciplinas. Entón un dos elementos da resposta sería que os graos de institucionalización de cada ciencia son distintos. En canto á otra pregunta, anque defendín hai pouco que agora si hai unha transición distinta, por outra parte tamén hai continuidades na disciplina histórica: por exemplo, a idea dos Annales dun diálogo con todas as ciencias sociais. Os historiadores pode que estean estudiando temas cada vez máis restrinxidos, pero fano nunha perspectiva bastante ampla, interdisciplinar. Incluso máis que na auxe dos Annales, hai máis historiadores hoxe que cren na necesidade de ir alén dos límites estrictos de cada disciplina. 

Carlos Barros. As preguntas de Xosé M. Núñez axudan a artellar a discusión que estamos tendo. Efectivamente en moitos outros congresos de Historia non existen estas inquedanzas, pero é que este congreso se convocou para iso. Por outra parte as ensinanzas de Annales e do materialismo histórico aínda son útiles. Tralo retorno dos xéneros da vella historia, é necesario buscar un reequilibrio, unha síntese, que é o que se intentou neste Congreso. En todo caso, non creo que a Historia da historiografía se repita. Dise que a Historia non se repite senón en forma de traxicomedia. Creo que no século XXI pasará igual: haberá outras escolas e reformularanse as anteriores. Pode ter grande importancia unha nova historia narrativa que sexa á vez verídica, rigorosa, e que se diferencie da novela, para resolver parte dos nosos problemas de identidade e as demandas da sociedade. Non sei se será posible, pero quizais pagase a pena intentalo. Se fose así, poderiamos recuperar parte da nosa identidade sen facer táboa rasa dos nosos moitos pasados, e asemade resolver o problema da nosa distancia coa sociedade. Tal vez non todo o mundo estivese de acordo, pois se nunha facultade de Historia de calquera dos nosos países se presenta unha tese doutoral onde o narrativo xoga un papel moi importante en base ó uso de documentación, moitos colegas non o entenderían. Pero é posible que unha das conclusións deste Congreso sexa tentar non levar o debate teórico á práctica, e realizar investigacións que non só na súa exposición final, senón tamén no proceso de investigación, usen o relato verídico, non de ficción, apoiado en datos, arquivos ou tramas que existen nas fontes históricas. Unha síntese entre o que foi a Nova Historia e o mellor da Vella, podería ser unha alternativa, porque hai que recoñecer que a Vella Historia tiña unha gran capacidade para chegar ó público. Se xuntamos iso con todo o que aprendimos de cientificidade, e de rigor coa Nova Historia, ó mellor atopamos un dos moitos camiños da Historia futura para reconciliarse coa sociedade e responder as súas demandas. 

Xosé Manoel Núñez Seixas. Lembro unha obra, The making of the english working class, que calquera alumno de primeiro ó que se lle dea a ler le encantado e con pracer. E ó tempo é un libro sempre citado polos expertos en teoría social. É un exemplo de equilibrio, moi típico dos historiadores británicos. 

Fernando Devoto. Dúas cuestións. Con respecto ó que dixo Núñez, non sei con quen dialogamos. Non o estamos facendo co centro das outras ciencias sociais. O noso diálogo cos economistas é cos economistas con perspectiva histórica, que son marxinais dentro da súa propia disciplina. Hai una orientación fortemente ahistórica nas ciencias sociais, e isto dificulta o noso diálogo con elas. Con todo, retomando un elemento positivo non só deste Congreso, senón desta actitude de autocrítica permanente, parte da nosa tarefa tamén é ser críticos cara ós modelos abstractos, simplificadores, que constrúen as ciencias sociais. Parte da nosa crítica é no senso de recuperar a complexidade do social, da razón humana. Aí é onde o historiador aínda ten algo que dicir. Non sei se nos escoitarán, pero temos algo que dicir.